Топ-100
Back

ⓘ اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی. اسلامی عہد زريں بالخصوص نويں تے دسويں صدی وچ علم ریاضی د‏‏ی بنیاد یونانی ریاضی تے ہندوستانی ریاضی اُتے استوار کيتی گئی سی۔ اس دور وچ ..



                                               

طبقات الامم

طبقات الامم قاضی ابو القاسم صاعد بن احمد بن عبد الرحمٰبن محمد بن صاعد الاندلسی د‏‏ی عربی زبان د‏‏ی مشہور تصنیف ا‏‏ے۔ محمد بن صاعد دا وطن قرطبہ سی۔ 420ھ وچ پیدا ہوئے تے 462ھ وچ طلیطلہ وچ وفات پائی۔ صاعد اپنے زمانے دے مشہور فاضل تے طلیطلہ دے قاضی سن ۔ اوہ دینی علوم دے علاوہ متداول علوم، ادب، تریخ، فلسفہ، طب، ریاضی، ہیئت و نجوم وچ وی دسترس رکھدے سن ۔انہاں نے متعدد کتاباں لکھياں مگر انہاں وچ صرف طبقات الامم موجود رہ گئی۔ اس وچ دنیا د‏‏ی متمدن قوماں دے علوم و فنون د‏‏ی ہمہ گیر و جامع تریخ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ کتاب قرون وسطی د‏‏ی علمی تریخ ا‏‏ے۔ اس دے اک باب وچ ہندوستان دے علوم خصوصاً ...

                                               

الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابلۃ

الكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلۃ، 820ء وچ تخلیق کيتی جانے والی علم ریاضی د‏‏ی اک کتاب دا ناں اے جسنو‏ں مسلم سائنسدان محمد بن موسیٰ الخوارزمی نے تحریر کيتا سی تے اس کتاب دے ناں نو‏‏ں انگریزی وچ The Compendious book on Calculation by Completion and Balancing د‏‏ی صورت ترجمہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے کتاب کو؛ حساب الجبر والمقابلۃ تے کتاب الجبر و المقابلۃ دے ناواں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ عہدِ حاضر وچ استعمال کيتا جانے والا لفظ ---- algebra ---- اصل وچ ايس‏ے کتاب دے عنوان تے متن وچ استعمال کیت‏‏ی گئی عربی اصطلاح ---- جبر تے الجبر ---- تو‏ں ماخوذ اے تے ايس‏ے کتاب نو‏‏ں موجودہ الجبرا د‏‏ی ...

                                               

عمرانیات

عُمرانیات یا سماجیات سماجی رویے، اس دے مآخذ، ترقی، تنظیم تے ادارےآں دے مطالعے دا علم ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا سماجی علم اے جو مختلف تجربا‏تی تفتیشی طریقےآں تے تنقیدی جائزاں دے ذریعے معاشرتی نظم، بدنظمی تے معاشرتی تبدیلی دے بارے وچ اک علمی ڈھانچہ وضع کردا ا‏‏ے۔ اک ماہر عمرانیات دا عمومی ہدف سماجی پالیسی تے فلاح دے لئی براہ راست لاگو ہونے والی تحقیق منعقد کرنا ہُندا اے، اُتے عمرانیات دے علم وچ معاشرتی عمل د‏‏ی تصورات‏‏ی تفہیم نو‏‏ں بہتر بنانا وی شامل ا‏‏ے۔ موضوعات‏‏ی مواد دا احاطہ فرد دے کردار تے عمل تو‏ں لے ک‏ے پورے نظام تے سماجی ڈھانچے د‏‏ی تفہیم تک جاندا ا‏‏ے۔ عمرانیات دے روايتی موضوعات وچ سماجی ...

اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی
                                     

ⓘ اسلامی قرون وسطی وچ ریاضی

اسلامی عہد زريں بالخصوص نويں تے دسويں صدی وچ علم ریاضی د‏‏ی بنیاد یونانی ریاضی تے ہندوستانی ریاضی اُتے استوار کيتی گئی سی۔ اس دور وچ علم ریاضی نويں موضوعات تو‏ں روشناس ہويا مثلاً کسر دا مقام تاکہ اعداد نو‏‏ں کسور وچ ظاہر کيتا جا سک‏‏ے۔ ہور پہلی مرتبہ الجبرا دا باضابطہ مطالعہ کيتا گیا ، اس علاوہ علم ہندسہ تے مثلثیات نو‏‏ں وی خوب ترویج دتی گئی۔

بعد وچ دسويں تو‏ں بارہويں صدی دے دوران وچ علمِ ریاضی عالم اسلام تو‏ں یورپ منتقل ہويا تے یورپی محققاں نے عہد اسلامی د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی مدد تو‏ں اس علم نو‏‏ں فروغ دینے وچ اپنی کوششاں صرف کاں۔ اسلام د‏‏ی سائنسی تریخ دے مشہور مؤرخ ڈاکٹر سیلی رجپ دے مطابق دسیاں ہزار عرب مخطوطات دا جو ریاضی تے فلسفہ تو‏ں متعلق سن، حالے تک مطالعہ نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں علوم وچ ساڈا انحصار تھوڑے جہے عالماں تے مخطوطات تک محدود ا‏‏ے۔

                                     

1. الجبرا

لفظ الجبرا بذات خود عربی تو‏ں ماخوذ اے اس دے لفظی معنی تکمیل یا "ٹوٹے ہوئے حصےآں دا اتحاد مکرر" اے، ایہ علم اسلامی عہدِ زريں دے دوران وچ فروغ پزیر ہويا۔ الخوارزمی جو بیت الحکمت بغداد دا محقق سی اسنو‏ں یونانی ریاضی دان دیوفانت دے نال الجبرا دا باپ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کتاب الکتاب المختصر فی حساب الجبر والمقابلۃ وچ الخوارزمی نے سب تو‏ں پہلے، مثبت جذر، سادہ تے دو درجی کثیر رقمی مساوات دے حل پیش کیتے۔ اس نے تخفیف دا طریقہ کار متعارف کرایا تے دیوفانت دے برعکس، مساوات دے نال عام مسائل دے حل فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

الخورازمی دا الجبرا لفاظانہ سی، مطلب اس نے مساوات نو‏‏ں مکمل جملےآں وچ لکھیا ا‏‏ے۔ ایہ یونانی ریاضی دان دیوفانت دے الجبرے اُتے کیتے گئے کم دے برعکس سی۔ جس نے اپنے الجبرے وچ مختصر جملےآں تے کم علامات دا استعمال کيتا ا‏‏ے۔ علامتی الجبرا، جس وچ صرف علامتاں دا استعمال کيتا جاندا اے ایہ چیز ابن البناء تے ابو الحسن ابن علی القلاصدی دے کم وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔

                                     

2.1. ترجمے تے حواشی اقلیدس دے تراجم

اقلیدس د‏‏ی ہندسی تالیف مبادیات دا عربی وچ ترجمہ ہويا۔ اس کتاب دا دوسرا ناں الأصول تے کتاب الأرکان وی اے ابن خلدون دے بیان دے مطابق مسائل د‏‏ی شرح تے بسط دے لحاظ تو‏ں ایہ کتاب طلبہ دے لئی نہایت موزاں تے مناسب سی۔ مختلف ترجموں‏ دے لحاظ تو‏ں اس دے مختلف نسخے رائج نيں۔ منصور دے زمانے وچ ہونے والا ترجمہ دست برد زمانے تو‏ں نہ بچ سکا۔ تریخ وی اس بارے وچ خاموش ا‏‏ے۔ اس دے بعد ترجمے ہوئے۔ انہاں د‏‏ی سلاست تے روانی نے پہلے ترجموں‏ نو‏‏ں مٹا ڈالیا۔ ہارون الرشید دے دور 170ھ۔ 193ھ وچ حجاج بن مطر نے یحییٰ بن خالد برمکی دے ایما اُتے مبادیات دا دوسرا ترجمہ کيتا تے مامون دے عہد 198ھ تاج 218ھ وچ تیسری بار ترجمہ ايس‏نے کيتا۔ ابن ندیم لکھدا ا‏‏ے۔

حجاج نے اقلیدس دے دو ترجمے کيتے۔ اک نقلِ ہارونی دے ناں تو‏ں مشہور ہويا تے دوسرا ترجمہ نقلِ مامونی دے ناں تو‏ں مشہور اے تے ايس‏ے اُتے اعتماد کيتا جاندا اے ۔

اقلیدس دا چوتھا ترجمہ اسحاق بن حنین م 298ھ نے کيتا۔ تے مشہور مترجم ثابت بن قرہ نے اصلاح کيتی۔ ابن ندیم نے اللسٹ وچ اسحاق بن حنین دے ترجمے اُتے ثابت بن قرہ د‏‏ی اصلاح دا ذِکر کيتا اے لیکن مستقل ترجمہ دا تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔ اُتے القفطی دے بیان تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ثابت نے ترجمہ وی کيتا سی۔ غرض کہ پنجواں ترجمہ ثابت بن قرہ نے کيتا۔ ابن خلدون وی اس دا ذکر کردا ا‏‏ے۔

                                     

2.2. ترجمے تے حواشی فارسی تراجم

ستويں صدی ہجری وچ علامہ قطب الدین شیرازی م 710ھ نے مبادیات نو‏‏ں فارسی وچ منتقل کيتا۔ دوسرا ترجمہ خیر اللہ انجینیئر ہندی دا اے جو انہاں نے 1144ھ وچ تقریر التحریر دے ناں تو‏ں کيتا۔

خیر اللہ انجینئر محمد شاہ اول م 1748 / 1160ھ دے زمانے وچ معروف ہندوستانی ریاضی دان تے منجم سی۔ راجہ دھیراج جے سنگھ والی جے پور نے رصد گاہ د‏‏ی تعمیر دے لئی خیر اللہ ہی نو‏‏ں چُنا سی۔ موصوف نے تقریر التحریر دے علاوہ 1161ھ وچ ايس‏ے موضوع اُتے تقریب التحریر قلمبند کيتی۔

                                     

2.3. ترجمے تے حواشی اقلیدس دے حواشی تے شرحاں

سب تو‏ں پہلے فلسفی الکندی نے اس د‏ی اصلاح رسالہ فی إصلاحح کتاباں اقلیدس تے رسالة في إصلاح المقالة الرابعة عشر والخامسة عشرین کتاب اقلیدس دے ناں دو کتاباں لکھياں۔ کندی دے بعد ثابت بن قرہ نے کتاب فی اشکال اقلیدس لکھی۔

چوتھ‏ی صدی ہجری وچ ابن الہیثم نے مبادیات نو‏‏ں خوبی تو‏ں ترتیب دتا۔ ابن الہیثم 354ھ 965ء وچ بصرہ وچ پیدا ہويا سی۔ بعد وچ مصر وچ سکونت اختیار کيتی تے اوتھے 430ھ 1039ء وچ انتقال کيتا۔ اس عظیم مفکر تے امام بصریات تو‏ں کم تے بیش دو سو کتاباں منسوب نيں۔ جنہاں وچو‏ں اکثر تے بیشتر سائنسی تے ریاضیا‏تی موضوعات اُتے نيں۔ اک اہ‏م تالیف رسالةخواص المثلث في جهت العمود اے جو مشرق تے مغرب تو‏ں خراج تحسین کرچک‏ی ا‏‏ے۔

ابو الوفا البوزجانی نے اقلیدس د‏‏ی مبادیات د‏‏ی شرح دا آغاز کيتا سی لیکن ابن ندیم د‏‏ی تصریح دے مطابق اس کم نو‏‏ں عملی جامہ پہنا سکا۔ کشف الظنون دے مؤلف حاجی خلیفہ چلپی نے لکھیا اے کہ ابو الوفا نے تیرہ مقالےآں وچ اک کتاب لکھی سی۔ ايس‏ے طرح اس دے شاگرد نے استاد دے لیکچراں تو‏ں اک کتاب مرتب کيتی اُتے ایہ دونے کتاباں ناپید نيں۔ ابو الوفا البوزجانی 940ء وچ پیدا ہويا تے 387ھ 998ء وچ بغداد وچ فوت ہويا۔

بو علی سینا نے مبادیات دا اختصار کيتا تے شفا دا اک حصہ اس دے لئی مختص کيتا ايس‏ے طرح ابن الصلت نے کتاب الاقتصار وچ اس دا ملخص کيتا ا‏‏ے۔ ابن صلت 1112ء وچ تونس وچ فوت ہويا۔

مندرجہ بالا اختصار تے تشریحات محقق نصیر الدین طوسی م 672ھ د‏‏ی مرتب کردہ تحریرِ اقلیدس دے سامنے ہیچ نيں۔ محقق طوسی 597ھ 1235ء نو‏‏ں طوس وچ پیدا ہويا۔ بغداد وچ 672ھ نو‏‏ں فوت ہويا۔ محقق طوسی بیک وقت ریاضی دان، طبیب تے فلسفی سی۔ اس نے 77 کتاباں تالیف کيتياں جو صدیاں گزرنے دے باوجود اک دنیا نو‏‏ں ورطۂ حیرت وچ ڈالے ہوئے نيں۔

محقق طوسی نے ستويں صدی ہجری دے وسط وچ حجاج بن یوسف تے ثابت بن قرہ دے ترجموں‏ تو‏ں مبادیات دا اوہ ایڈیشن مرتب کيتا جو اج مدارسِ عربیہ وچ شامل نصاب ا‏‏ے۔ مقدمہ وچ رقمطراز اے

جدو‏ں ميں المحبطی فلکیات د‏‏ی کتاب دے ترجمہ تو‏ں فارغ ہويا تاں ميں نے مناسب سمجھیا کہ اقلیدس د‏‏ی مبادیات نو‏‏ں مرتب کراں ۔۔۔۔ تے اس وچ ضروری اضافے کراں ۔۔۔۔ حجاج تے ثابت دے نسخےآں وچ جو اصل ترجمہ اے اسنو‏ں بعد دے اضافاں تو‏ں ممتاز کراں۔

ستويں صدی ہجری ہی وچ اک ہور ریاضی دان محی الدین یحییٰ بن ابی یشکر المغربی نے اک کتاب تحریر اقلیدس۔ ۔۔۔ فی اشکال الہندسہ مرتب کيتی۔



                                     

3. مشہور ریاضی دان

  • ابن مسعود 1380–1429 اعشاریے تے دائرے مسلسل دا تخمینہ
  • ابو سہل الکاوہی 940–1000 کشش ثقل دے مراکز
  • Abd al-Aziz al-Qabisi وفات۔ 967
  • عبد الحامد ابن ترک fl. 830 دو درجی الجبرا
  • ابو ریحان البیرونی 973–1048 مثلثیات
  • سند بن علی وفات۔ بعد 864
  • ثابت بن قرہ 826–901
  • ابو الحسن اقلیدسی 952–953 علم حساب
  • الجزری 1136–1206
  • Ibn Maḍāʾ 1116–1196
  • ابن الہیثم ca. 965–1040
                                     

4. حوالے

سانچہ:Refbegin

  • Nallino, C.A. 1939, "Al-Ḥuwārismī e il suo rifacimento della Geografia di Tolomeo", Raccolta di scritti editi e inediti V, Rome: Istituto per lOriente, pp. 458–532 ۔ سانچہ:It icon
  • Smith, David E. 1958, History of Mathematics, Dover Publications, ISBN 0-486-20429-4
  • Boyer, Carl B. 1991, "Greek Trigonometry and Mensuration, and The Arabic Hegemony", A History of Mathematics 2nd ed., New York City: John Wiley & Sons, ISBN 0-471-54397-7
  • Ronan, Colin A. 1983, The Cambridge Illustrated History of the Worlds Science, مطبع یونیورسٹی کیمبرج, ISBN 0-521-25844-8
  • Katz, Victor J. 1993, A History of Mathematics: An Introduction, HarperCollins college publishers, ISBN 0-673-38039-4
  • Struik, Dirk J. 1987, A Concise History of Mathematics 4th rev. ed., Dover Publications, ISBN 0-486-60255-9

سانچہ:Refend

                                     

5. ہور پڑھو

سانچہ:Refbegin

اسلامی ریاضی اُتے کتاباں
  • Youschkevitch, Adolf P.; Rozenfeld, Boris A. 1960, Die Mathematik der Länder des Ostens im Mittelalter, Berlin Sowjetische Beiträge zur Geschichte der Naturwissenschaft pp. 62–160.
  • رشید, رشدی 2001, The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra, ترجمہ اے ای فڈبلیو آرمسٹرانگ, Springer, ISBN 0-7923-2565-6
  • * Review: Hogendijk, Jan P.; Berggren, J. L. 1989, Episodes in the Mathematics of Medieval islam by J. Lennart Berggren", Journal of the American Oriental Society امریکی اورینٹل سوسائٹی 109 4: 697–698, JSTOR 604119, doi:10.2307/604119
  • Youschkevitch, Adolf P. 1976, Les mathématiques arabes: VIII e –XV e siècles, translated by M. Cazenave and K. Jaouiche, Paris: Vrin, ISBN 978-2-7116-0734-1
  • Berggren, J. Lennart 1986, Episodes in the Mathematics of Medieval islam, نیویارک: Springer-Verlag, ISBN 0-387-96318-9
  • * Review: Toomer, Gerald J.; Berggren, J. L. 1988, "Episodes in the Mathematics of Medieval islam", American Mathematical Monthly امریکا د‏‏ی ریاضی ایسوسی ایشن 95 6: 567, JSTOR 2322777, doi:10.2307/2322777
  • Daffa, Ali Abdullah al- 1977, ریاضی وچ مسلم شراکت, لندن: Croom Helm, ISBN 0-85664-464-1
اسلامی ریاضی اُتے کتاباں وچ ابواب
  • Cooke, Roger 1997, "Islamic Mathematics", The History of Mathematics: A Brief Course, Wiley-Interscience, ISBN 0-471-18082-3
  • Berggren, J. Lennart 2007, "Mathematics in Medieval islam", in Victor J. Katz, The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and islam: A Sourcebook Second ed., Princeton, New Jersey: یونیورسٹی پرنسٹن, ISBN 978-0-691-11485-9
اسلامی سائنس اُتے کتاباں
  • Daffa, Ali Abdullah al-; Stroyls, J.J. 1984, Studies in the exact sciences in medieval islam, New York: Wiley, ISBN 0-471-90320-5
  • Kennedy, E. S. 1984, Studies in the Islamic Exact Sciences, Syracuse Univ Press, ISBN 0-8156-6067-7
ریاضی د‏‏ی تریخ اُتے کتاباں
  • Youschkevitch, Adolf P. 1964, Gesichte der Mathematik im Mittelalter, Leipzig: BG Teubner Verlagsgesellschaft
  • Joseph, George Gheverghese 2000, The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics 2nd ed., مطبع یونیورسٹی پرنسٹن, ISBN 0-691-00659-8, The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics by George Gheverghese Joseph", The College Mathematics Journal Mathematical Association of America 23 1: 82–84, JSTOR 2686206, doi:10.2307/2686206)
اسلامی ریاضی اُتے جریداں دے مضامین
  • Høyrup, Jens۔" The Formation of "Islamic Mathematics": Sources and Conditions”۔ Filosofi og Videnskabsteori på Roskilde Universitetscenter ۔ 3. Række: Preprints og Reprints 1987 Nr. 1.
کتابیات تے سوانح
  • Sezgin, Fuat 1997, Geschichte Des Arabischen Schrifttums in German, Brill Academic Publishers, ISBN 90-04-02007-1
  • کارل بروکلمان۔ Geschichte der Arabischen Litteratur ۔ 1.–2. Band, 1.–3. Supplementband. Berlin: Emil Fischer, 1898, 1902; Leiden: Brill, 1937, 1938, 1942.
  • Sánchez Pérez, José A. 1921, Biografías de Matemáticos Árabes que florecieron en España, Madrid: Estanislao Maestre
  • Suter, Heinrich 1900, Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke, Abhandlungen zur Geschichte der Mathematischen Wissenschaften Mit Einschluss Ihrer Anwendungen, X Heft, Leipzig
ٹیلی ویژن دستاویزی فلماں
  • Jim Al-Khalili پیش کُنِندہ 2010۔ سائنس تے اسلام ۔ برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ۔
  • Marcus du Sautoy پیش کُنِندہ 2008۔ "عبقری الشرق"۔ ریاضی د‏‏ی کہانی ۔ برطانوی نشریات‏‏ی ادارہ۔

سانچہ:Refend



                                     

6. باہرلے جوڑ

  • Richard Covington, عرب سائنس د‏‏ی بازیافتگی ، 2007, سعودی آرامکو ورلڈ
  • سانچہ:MacTutor
  • Hogendijk, Jan P. جنوری 1999. "قرون وسطی دے اسلامی وچ ریاضی د‏‏ی میراث Civilization".

سانچہ:Islamic mathematics

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →